• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası

ders 6

İŞ HUKUKUNUN TEMEL KAVRAMLARI

1. İŞÇİ

Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi; bir hizmet akdine dayanarak herhangi bir işte ücret karşılığı çalışan kişi; genellikle bedeni çalışması, düşünsel çalışmasına oranla baskın olan kişidir.1 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2 nci maddesinde işçi; “Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi…” olarak tanımlanmıştır. Ancak bir kimsenin bu Kanuna göre işçi sayılabilmesi için gerçek kişi olmasından başka aşağıda açıklanan şartları da sağlamış olması gerekmektedir.2

1.1 İşçi Sayılmanın Koşulları

1.1.1 İş ilişkisi, bir iş sözleşmesine dayanmalıdır

Farklı anlam ifade ettiği ileri sürülmüş olsa da kazai içtihatlarda iş akdi ile hizmet akdinin aynı anlamı ifade ettiği benimsenmiştir. Ancak yazılı hukukumuzda bazen “iş akdi” ile “hizmet akdi” nin ayrı akitler olduğu kabul edilerek, ikisinin bir arada ifade edildiği de görülmektedir. Örneğin; 6772 sayılı Kanunun 4.maddesinin üçüncü bendinde, “.... iş veya hizmet akdinin” ibaresi yer almaktadır. Anayasa Mahkemesi’nin 27.09.1967 tarih ve E.336; K.29 sayılı kararında, gerek istisna (İşçiMüteahhit) ve gerekse vekâlet akdinde (vekâlet veren-vekil) işçilikten bahsedilemeyeceği; Sayıştay Genel Kurulu’nun 25.03.1976 tarih ve 3819/2 sayılı kararında da, bakanlıklara bağlı ve bakanlıklarla ilgili kurumlarda staj yapan öğrencilerin 1475 sayılı Kanunda tanımlanan işçi olmadıkları, bu nedenle çalışmadıkları hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde ücret alamayacakları, kararlaştırılmış bulunmaktadır.Öte yandan,iş esasına dayalı cezaevlerinde çalıştırılan hükümlüler ile askeri tesislerde çalıştırılan erler, bu çalışmaları ile kamu hukukundan doğan yükümlülüklerini yerine getirdiklerinden, bunlar da işçi sayılamamaktadır.3

1.1.2 Kişi, Herhangi Bir İşte Çalışmalıdır

Bir işte çalışmak, işçinin esas ve karşı fiilidir. İş, genel anlamıyla ekonomik değer taşıyan bütün çalışmaları kapsar. Maddede herhangi birişten söz edildiğinden bunun bedeni veya fikri iş olarak bir ayırıma tabi tutulması gerekmez. Ancak genel olarak iş tanımında yer alan ekonomik değer zorunlu değildir. Nitekim İş Kanununda belirtilen işe hazırlık dönemi (her an işe hazır olma) işin varlığı için gerekli ve yeterlidir. İşin eylemli olarak yapılmasında, bunun iyi niyet kuralları içinde yerine getirilmesinin gerekliliği kuşkusuzdur.4

1.1.3 İş, İşverenin İşyerinde Yapılmalıdır

Buna işyerine bağlılık denir. İş Kanununda belirtilen yer olmakla birlikte aynı zamanda işverenin yeri olmalıdır. Bu husus tam açık olmasa da Kanunun 1, 2 ve 3. maddelerindeki hükümlerden böyle anlaşılmaktadır. İşin yapıldığı yer işverene ait değilse bu durumda İş Kanununda belirtilen işçiden bahsedilemez. Mesela hizmet akdine göre çalışan bir terzi malzemeyi işverenden almış olsa bile işi kendi dükkânında veya evinde veya başkasının dükkânında yapıyorsa İş Kanununa göre işçi sayılmayacaktır.5

1.1.4 İş, Bir Ücret Karşılığı Olmalıdır:

Ücretsiz çalışanlar işçi sayılmazlar. Burada belirtilen ücret, İş Kanunu’ nun 32. Maddesinde tanımlanmıştır. Her ne kadar ücretin iş karşlığı olacağı belirtilmişse de Kanunun 40 ıncı maddesinde, Kanunun 24 ve 25 inci maddelerinin (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebepler dolayısıyla çalışmayan veya çalıştırılamayan işçiye; 46 ncı maddede hafta tatilinde, 47 inci maddede genel tatilde, 53 üncü maddede yıllık izinde işçi çalışmamasına rağmen ücret ödeneceği gösterilmiştir.Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulunun 18.11.1964 tarih, E.2; K.4 sayılı kararında, “İş Kanununun 11’inci maddesinin 5’incifıkrasında ücretin yazılı olması hükmü getirilmişise de, bu hükmün mutlak şart olduğu ileri sürülemez. Esas olan iş karşılığı bir ücretin varlığıdır. Ücretin yazılı olmaması sözleşmeyi bozmaz.” denilmektedir. Ücret işveren tarafından verilebileceği gibi 3. şahıslar tarafından da verilebilir. Yüzde veya bahşiş usulü ücretin ödenmiş olması halinde işveren tarafından ücret ödenmesi nedeniyle o kimsenin işçi sayılmaması mümkün değildir.6

1.1.5 Kişi, Yabancı Uyruklu Olmamalıdır

Anayasa’nın “Temel Hak ve Hürriyetler” kısmında yer alan “Yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak temel hak ve hürriyetler sınırlanabilir.” Hükmüne dayanılarak mevzuatımızda yabancılar için bazı işler yasaklanmış veya izne tabi tutulmuştur. Bu gibi yabancıların bu hükümlere aykırı olarak iş görmeleri bunların iş akdine dayanarak çalışmaları işçi olduklarını göstermez.7

AB‟nin “işçi” kavramı temel bir özgürlüğün kapsamını tanımladığı için, daha geniş bir yaklaşımla yorumlanmalıdır. Avrupa Adalet Divanı için, bir istihdam ilişkisinin temel niteliği, kişinin (işçinin) belli bir süre boyunca, başka bir kişinin (işveren) emri altında, karşılığında ücret aldığı bir hizmet sunması gerçeğidir. Bu sebeple 3 ölçüt aynı anda bir arada bulundurulmalıdır: Çalışma faaliyeti, ücret ve yetki ilişkisi. Daha geniş bir yorum yapmak gerekirse, işin yapıldığı alan ve işçi ile işveren arasındaki hukuki ilişkinin yapısı AB’nin İşleyişine İlişkin Antlaşma (ABİA)’ nın 45. Maddesinin uygulanması açısından önem teşkil etmemektedir. Her türlü hizmet akdi geçerlidir ve bu sözleşmeler özel bir işveren veya kamu işvereni ile de yapılabilir. Buna ilaveten işçilerin sınıflandırılması, kişinin tam zamanlı çalışması ya da ücretinin nakdi olarak ödenmesi ile bağlantılı değildir.8



2. İŞVEREN

4857 sayılı İş Kanunu’nun 2 inci maddesine göre; “Bir iş sözleşmesine dayanarak… işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren…denir. ” Bu ifadeden de çıkarılabileceği üzere Kanun, işveren niteliğinin kazanılmasını işçi çalıştırma koşuluna bağlamıştır. Bu hüküm çerçevesinde işveren; iş sözleşmesi bağıtlayarak işçiyi işe alan, iş görme borcunu yerine getirmesi karşılığında da o’na ücret ödemekle yükümlü olan kişidir. İşveren gerçek kişi olabileceği gibi örneğin bir ortaklık, dernek, sendika, vakıf gibi özel hukuk ya da kamu hukuku tüzel kişisi olabilir.9



3. İŞVEREN VEKİLİ

İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselere işveren vekili denir. İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur.

Bu Kanunda işveren için öngörülen her çeşit sorumluluk ve zorunluluklar işveren vekilleri hakkında da uygulanır. İşveren vekilliği sıfatı, işçilere tanınan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir. Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur.

Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle hakları kısıtlanamaz veya daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işveren ilişkisi kurulamaz. Aksi halde ve genel olarak asıl işveren alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilerek alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görürler. İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.

Kanuna veya kanunun verdiği yetkiye dayanılarak kurulan kamu kurum ve kuruluşları ile bunların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin en az yüzde ellisine sahip oldukları ortaklıklarda, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu veya diğer kanun hükümleri çerçevesinde, hizmet alımı amacıyla yapılan sözleşmeler gereğince, yüklenici aracılığıyla çalıştırılanlar, bu şekilde çalışmış olmalarına dayanarak;

a) Bu kurum, kuruluş ve ortaklıklara ait kadro veya pozisyonlara atanmaya,

b) Bu kurum, kuruluş ve ortaklıklara ait işyerlerinin kadro veya pozisyonlarında çalışanlar için toplu iş sözleşmesi, personel kanunları veya ilgili diğer mevzuat hükümlerine göre belirlenen her türlü malî haklar ile sosyal yardımlardan yararlanmaya hak kazanamazlar.

Sekizinci fıkrada belirtilen işyerlerinde yükleniciler dışında kalan işverenler tarafından çalıştırılanlar ile bu işyerlerinin tâbi oldukları ihale mevzuatı çerçevesinde kendi nam ve hesabına sözleşme yaparak üstlendiği ihale konusu işte doğrudan kendileri çalışanlar da aynı hükümlere tâbidir. Sekizinci fıkrada belirtilen kurum, kuruluş veya ortaklıkların sermayesine katıldıkları ortaklıkların kadro veya pozisyonlarında çalışan işçilerin, ortak durumundaki kamu kurum, kuruluş veya ortaklıkların kadro veya pozisyonlarına atanma ya da bu kurum, kuruluş veya ortaklıklarda geçerli olan malî haklar ile sosyal yardımlardan yararlanma talepleri hakkında da sekizinci fıkra hükümleri uygulanır. Hizmet alımına dayanak teşkil edecek sözleşme ve şartnamelere;

a) İşe alınacak kişilerin belirlenmesi ve işten çıkarma yetkisinin kamu kurum, kuruluşları ve ortaklıklarına bırakılması,

b) Hizmet alım sözleşmeleri çerçevesinde ya da geçici işçi olarak aynı iş yerinde daha önce çalışmış olanların çalıştırılmasına devam olunması,

yönünde hükümler konulamaz."



4. ALT İŞVEREN (TAŞERON)

4857 sayılı İş Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 2 inci maddesinin yedinci fıkrasında, “Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.” Denilmek suretiyle asıl işveren-alt işveren ilişkisi tarif edilmiş olup, ayrıca madde hükmünde alt işveren tarifi yapılmamıştır. Ama mutlaka bir tanım vermek gerekirse; bir işverenden işinin belli bir bölümünü veya işyerinin eklentilerinde hizmet akdi temeline dayanmadan iş alan ve bu iş için kendi adına işçi çalıştıran işveren denilebilir.10

5. ÇIRAK

3308 Sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nun11 3. Maddesinde aday çırak ve çırak tanımları şöyledir: "Aday çırak", çıraklığa başlama yaşını doldurmamış ve çıraklık döneminden önce kendisine işyeri ortamı tanıtılan, sanat ve mesleğinin ön bilgileri verilen kişiyi; "Çırak", çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde geliştirilen kişiyi ifade eder. Çocuk ve genç işçileri ilgilendirmesi bakımından 3308 sayılı Meslek Eğitimi Yasası’nın 13’üncü maddesine göre Milli Eğitim Bakanlığınca, söz konusu Yasanın kapsamına dahil edilen illerde ve mesleklerde 19 yaşından gün almamış olan kimselerin çıraklık sözleşmesi olmadan çalıştırılmaları mümkün değildir.12

2.6 STAJYER

Çırak bir meslek ya da sanatı öğrenmek ve bu yolda önce kalifiye işçi sonra da kalfa ve usta olmak amacıyla edinmeyi hedeflediği meslek konusunda üretim yapan bir iş yerinde uygulamalı olarak bilgi beceri ve iş alışkanlıkları edinmeye çalışan en az 14 yaşını doldurmuş kişidir.

Aday çırak ise ilköğretim okulunu bitirmiş olup, bir mesleğe hazırlık amacı ile çıraklık dönemine kadar işyerlerinde aday çırak olarak eğitilen kişi olmaktadır.

Çırak olarak sayılmak için öncelikle işin türüne, süresine ve günlük çalışma saatlerine göre tanzim edilmiş bir çıraklık sözleşmesine tabi olmak gerekmektedir. Kalfa ve ustalık eğitimi çıraklık eğitimi kapsamında mütalaa edilse bile sigortalılık bakımından kalfa ve ustalar normal sigortalı olarak kabul edildiğinden sigortalılık bağlamında çıraklardan ayrılmaktadırlar.

Stajyer öğrenciler; gördükleri eğitim gereği uygulamalı öğrenim yapmaları zorunlu bulunan öğrenciler olarak tanımlanabilir. Bir öğrencinin stajyer sayılabilmesi için eğitim yaptığı kurumun statüsünde mecburî staj şartı bulunması ve okul tarafından bir iş yerine uygulamalı eğitimini yapmak üzere belirli bir süre gönderilmesi gerekmektedir. Stajyer öğrencilerin işyerlerindeki çalışmaları serbest irade beyanı ile değil, ilgili eğitim kurumlarının statülerinden doğan bir zorunluluğa dayanmaktadır. 13



1Anonim, İşçinin Tanımı, http://www.turkavukatlar.com/34720/i%C5%9F%C3%A7inin-tan%C4%B1m%C4%B1 Erişim 15.05.2013.

2 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.8.

3 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.7-8.

4 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.7-8.

5 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.7-8.

6 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.7-8.

7 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.7-8.

8 Avrupa Birliği’nde Sosyal Güvenlik El Kitabı, Sosyal Güvenlik Kurumunun Kapasitesinin Artırılması Projesi, http://www.avrupa.info.tr/fileadmin/Content/Files/Images/haber_arsivi/2012/Sosyal_Guvenlik_Hukuku_El_Kitab%C4%B1_EN-TR.pdf Erişim 23.05.2013, s.58.

9 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.9.

10 Turgut AŞÇI, Denetçi Yardımcılarına Verilen İş ve İşçi Mevzuatı Meslek Kursu Notları ,Haziran 2011,Ankara, http://www.sayistay.gov.tr/yayin/yayinicerik/4857.pdf Erişim 15.05.2013, s.10.

11 Yayımlandığı R. Gazete : Tarih: 19.06.1986, Sayı: 19139.

12 Öcal Kemal EVREN, Çalıştırma ve Başka İş Gördürme Yasakları,

http://www.calismatoplum.org/sayi15/Evren.pdf , Erişim 14.05.2013, s.138.

13 Cumhur Sinan ÖZDEMİR, Stajyer Öğrencilere Yönelik SSK ve ücret Uygulaması, 30 Temmuz 2007 http://www.alomaliye.com/2007/cumhur_sinan_stajyer.htm , Erişim 15.05.2013.

                                                                              DR.TEOMAN AKPINAR



Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi1
Bugün Toplam96
Toplam Ziyaret55075